ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި ވެސް ދުންފަތް ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް އެޅުނު އެންމެ ހަރުކަށި ފިޔަވަޅުތަކަށް އަހަރެއްހާ ދުވަސް ފަހުން، ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތު ބަދަލުކުރުމަށް, ނުވަތަ "ޔޫޓާނެއް ނެގުމަށް" ވިސްނަމުންދާކަން ހާމަކުރުމާއެކު، ކަންބޮޑުވުން މި ވަނީ އިތުރުވެފައެވެ. އަދި މިއީ ސިޔާސަތު ހެދުމާއި ސިޔާސަތު ތަންފީޒު ކުރުމާއި އެކަމުގައި ދެމި ހުންނާނެ ގޮތަކާމެދު ވިސްނަން އަނެއްކާ ވެސް ޖެހޭ ދަނޑިވަޅެކެވެ.
ދުނިޔޭގެ ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ނުކުރާ ދުވަސް ފާހަގަކުރުމަށް މިދިޔަ ހޯމަ ދުވަހު ބޭއްވި ނޫސްވެރިންގެ ބައްދަލުވުމެއްގައި، ދާޚިލީ ސަލާމަތާއި ފަންނިއްޔާތާ ބެހޭ ވަޒީރު އަލީ އިހުސާން ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ސިނގިރޭޓަކުން މި ސަރުކާރުން ނަގަން ފެށި ކަސްޓަމްސް ޑިއުޓީ އަށް ރުފިޔާއިން ހަތަރު ރުފިޔާއަށް ކުޑަކުރުމުގެ ހުށަހެޅުމެއް ސަރުކާރުން ދަނީ ދިރާސާކުރަމުންނެވެ. އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅީ ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތު ޖަމިއްޔާ, ޑަބްލިޔުއެޗްއޯ އިން ކަމަށް އިހުސާން ވިދާޅުވިއެވެ.
ނަމަވެސް އެ ޖަމިއްޔާއިން މިހާތަނަށް އެކަމާ ބެހޭގޮތުން އެއްވެސް ކަމެއް ރަސްމީކޮށް ހާމަކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ.
ސިއްހަތާ ބެހޭ ވަޒީރު ވެސް ބައިވެރިވެ ވަޑައިގެންނެވި ނޫސްވެރިންގެ ބައްދަލުވުމުގައި, ދާޚިލީ ކަންކަމާ ބެހޭ ވަޒީރު އެ ހާމަ ކުރެއްވީ މިހާރު ސިނގިރޭޓް ވިއްކާ އަގު 50 ޕަސެންޓް ހެޔޮ ވާނެ ގޮތަކާ މެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ސަރުކާރުން މަޝްވަރާ ކުރާ ވާހަކައެވެ.
ރައީސް ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒުގެ ސަރުކާރުން 2024 ވަނަ އަހަރު ވަނީ ދުންފަތާ ދެކޮޅަށް ވަރުގަދަ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅާފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި މުޅި ރާއްޖޭގައި ވޭޕްކުރުން މަނާކުރުމާއި، ސިނގިރޭޓެއްގެ އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީ 3.50 ރުފިޔާއިން އަށް ރުފިޔާއަށް ބޮޑުކުރުން ހިމެނެއެވެ. މި ފިޔަވަޅުތަކާއެކު، ކުރިން 110 ރުފިޔާއަށް ލިބެން ހުރި ސިނގިރޭޓް ފޮއްޓެއްގެ އަގު 240 ރުފިޔާއާއި 250 ރުފިޔާއާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް އުފުލިގެން ދިޔައެވެ.
ސަރުކާރުން ކުއްލިއަކަށް މި ބޮޑު ބަދަލު ގެނައިއިރު ކުރަން ޖެހޭ ބައެއް ކަންކަން ހުރީ ނުކުރެވިއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ ވަގު ވިޔަފާރި އިތުރުވުމެވެ. ސަރުކާރުގެ އޮފިޝަލުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، އަގުތައް ކުއްލިއަކަށް އުފުލިގެން ދިއުމަކީ ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ސިނގިރޭޓް އެތެރެކުރާ ފަރާތްތަކަށް ހުޅުވުނު ދޮރަކަށް ވިއެވެ. ކަސްޓަމްސްގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ހަތް މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ގަވާއިދާ އެއްގޮތަށް އެތެރެކުރި ދުންފަތުގެ ބާވަތްތަކުގެ މިންވަރު ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށަށް ގޮސްފައެވެ. އަދި ބައެއް އަންދާޒާތައް ދައްކާ ގޮތުގައި، ޓެކްސް ބޮޑުކުރުމުގެ ކުރިން ލިބެމުންދިޔަ އާމްދަނީއާ އަޅާބަލާއިރު، ގާނޫނީ ގޮތުން އެތެރެކުރާ ދުންފަތުން ލިބޭ އާމްދަނީ ވަނީ 95 އިންސައްތައަށް ދަށަށް ގޮސްފައެވެ.
ސަރުކާރުން އޭރު ވަރަށް ކެރިގެން ނެންގެވި އެ ފިޔަވަޅު މިހާރު ބަދަލު ކުރުމުގެ ވާހަކަ ފެންމަތިވެގެން މިއުޅެނީ އެ އާމްދަނީއަށް އައި ބަދަލުން ކަމަށް ވެދާނެއެވެ. މިއާއެކު ވިޔަފާރިވެރިންގެ ފަރާތުން އަންނަ ޕްރެޝަރާއި ދީފާނެ އެހެން ނަފާތަކަކީ ވެސް ވެދާނެ ކަންކަމެވެ. އަދި ސިޔާސީ ގޮތުން މަގުބޫލުކަން ހޯދުމަށް ވެސް މިފަދަ ކަމެއް ކުރުމަކީ ކޮށްފާނެ ކަމެކެވެ. ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް ކުރިއާލާ ޕްރެޝަރު ކުޑަކުރަން ވެސް ޖެހޭތީއެވެ.
ޑިއުޓީ ހަތަރު ރުފިޔާއަށް ކުޑަކުރުމަށް ތާއީދުކުރާ ފަރާތްތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި، މި ބަދަލުގެ ސަބަބުން ކަޅުބާޒާރުގެ ފައިދާ ކުޑަވެ، ގަވާއިދާ އެއްގޮތަށް މުދާ އެތެރެކުރުން އިތުރުވެ، ދައުލަތަށް ގެއްލުނު އާމްދަނީ އަލުން ލިބެން ފަށާނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ބައިނަލްއަގުވާމީ ތަޖުރިބާތަކަށް ބަލާއިރު، ޓެކްސްއާއި، ކަޅުބާޒާރާއި، އާންމު ސިއްހަތާ ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުމަކީ ވަރަށް އުނދަގޫ އަދި ފުން ގުޅުމެކެވެ. ބޮޑު ޓެކްސްއެއް ނެގުމުގެ އަސާސަކީ އިގުތިސާދީ އަދި ސިއްހީ އެތައް ދިރާސާއެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ކަމެކެވެ. އާންމުކޮށް ބޭނުންކުރާ އެހެން މުދާތަކާ ޚިލާފަށް، ދުންފަތުގެ ޑިމާންޑަކީ އަގަށް އަންނަ ބަދަލަކުން މާބޮޑު އަސަރެއް ނުކުރާ ނުވަތަ "ޕްރައިސް އިންއިލާސްޓިކް" އެއްޗެކެވެ. މީގެ މާނައަކީ، އަގު ބޮޑުވުމުން ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މިންވަރު ދަށްވި ނަމަވެސް، އެ ދަށްވާ މިންވަރަކީ އަގު ބޮޑުވި ނިސްބަތާ އެއްވަރުގެ މިންވަރަކަށް ނުވުމެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ ދިރާސާތަކުން އަންދާޒާކުރާ ގޮތުގައި ދުންފަތުގެ ޑިމާންޑް އިލާސްޓިސިޓީ އުޅެނީ 0.4- ގައެވެ. އަމަލީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ސިނގިރޭޓުގެ އަގު 10 އިންސައްތަ ބޮޑުކުރުމުން، އޭގެ ބޭނުންކުރުން ދަށްވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރު އިންސައްތައިންނެވެ.
ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތު ޖަމިއްޔާއާއި ވޯލްޑް ބޭންކުން ތަކުރާރުކޮށް ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރުން މަދުކުރުމަށް އެންމެ ފައިދާހުރި ފިޔަވަޅަކީ ޓެކްސް ބޮޑުކުރުމެވެ.
އަގު ބޮޑުކުރުމުގެ އެންމެ ހެޔޮ އަސަރު ކުރަނީ ޒުވާނުންނަށެވެ. އާންމުގޮތެއްގައި އާމްދަނީ މަދު ޒުވާނުންނަށް ސިނގިރޭޓުގެ އަގު ބޮޑުވުމުން، ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރުން ހުއްޓާލުމަށް ނުވަތަ ފެށުން ލަސްކުރުމަށް މަޖުބޫރުވެއެވެ. އާންމު ސިއްހަތުގެ ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި، ދުންފަތުގެ ޓެކްސް ބޮޑުކޮށް ހިފެހެއްޓުމުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ އެއް ސަބަބަކީ ޒުވާނުން ދުންފަތުގެ ވަބާއިން ސަލާމަތްކުރުމެވެ. ބޮޑެތި މީހުންނަށް ނިކޮޓިންގެ އެޑިކްޝަންގެ ސަބަބުން އަގު ބޮޑުވިޔަސް ސިނގިރޭޓް ގަތުން ހުއްޓާލަން އުނދަގޫވި ނަމަވެސް، ޒުވާނުންނަކީ އަގަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ސަމާލުވާ ބައެކެވެ.
އެކި ގައުމުތަކުގައި ކުރެވިފައިވާ ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ފުރާވަރުގެ ކުދިންނާއި ޒުވާނުންނަކީ ދުންފަތުގެ ބާވަތްތަކުގެ އަގަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް އެންމެ ބޮޑަށް އަސަރުކުރާ މީހުންނެވެ. އެހެންކަމުން، ސިއްހީ ދާއިރާގެ ތަޖުރިބާކާރުން އިންޒާރުދެއްވާ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައި ސިނގިރޭޓުގެ އަގު ކުޑަކޮށްފިނަމަ، ފުރާވަރުގެ ކުދިންނާއި ޒުވާނުންގެ މެދުގައި ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މިންވަރު އިތުރުވެ، ކުރިއަށް އޮތް އެތައް ދިހަ އަހަރަކަށް އާންމު ސިއްހަތަށް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
ރާއްޖޭން ކުރަން އުޅޭ ކަންތަކުގެ ހިތި ނަތީޖާ ކެނެޑާއިން
ދުންފަތުގެ ޓެކްސް ކުޑަކުރުމުގެ ނަތީޖާ ދެނެގަތުމަށް ބަލާލެވޭ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް މިސާލަކީ 1994 ވަނަ އަހަރު ކެނެޑާއިން ގެނައި ބަދަލެވެ. އެ ގައުމުގައި 1980 ގެ އަހަރުތަކުގެ ފަހުކޮޅާއި 1990 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު، ވަނީ ދުންފަތުގެ ޓެކްސް ވަރަށް ބޮޑަށް އިތުރުކޮށްގެން ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މިންވަރު ކާމިޔާބުކަމާއެކު ދަށްކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް، ސިނގިރޭޓުގެ އަގު އުފުލުމާއެކު، އެމެރިކާގެ ބޯޑަރު ސަރަހައްދުގައި ކަޅުބާޒާރުގެ ވިޔަފާރި ފުޅާވިއެވެ. ރާއްޖެއަށް ދިމާވި ގޮތަށް ވަގު ސިނގިރޭޓް އިތުރުވިއެވެ. އެހެންވެ ގެއްލެމުންދިޔަ އާމްދަނީއާއި އިތުރުވަމުންދިޔަ ކަޅުބާޒާރުގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވި ފިއްތުންތަކާ ހެދި، 1994 ވަނަ އަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހު ކެނެޑާގެ ފެޑެރަލް ސަރުކާރުން ވަނީ ސިނގިރޭޓުގެ ޓެކްސް ވަރަށް ބޮޑަށް ކުޑަކޮށްފައެވެ. ބައެއް ޕްރޮވިންސްތަކުން ވެސް މިފަދަ ބަދަލުތައް ގެނައުމުން، ބައެއް ސަރަހައްދުތަކުގައި ސިނގިރޭޓުގެ އަގު 50 އިންސައްތައަށް ދަށަށް ދިޔައެވެ.
ފަހުން ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކަށް ހޯދުނު ގޮތުގައި، މި ޓެކްސް ކުޑަކުރުމުގެ ސަބަބުން އެ ގައުމުގެ އާންމު ސިއްހަތަށް ވަރަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބުނެވެ. ޓެކްސް ކުޑަކުރުމަށްފަހު ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މިންވަރަށް އައި ބަދަލުތައް ދިރާސާކުރުމުން އެނގުނު ގޮތުގައި، އަގު ހެޔޮވުމުގެ ސަބަބުން އެ ގައުމުގެ ޒުވާނުންގެ މެދުގައި ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މިންވަރު ވަރަށް ބޮޑަށް އިތުރުވިއެވެ. ގައުމީ ސާވޭތަކުގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދެއްކި ގޮތުގައި، ޓެކްސް ކުޑަކުރުމާ ގުޅިގެން އިތުރު 190,000 ކެނެޑާގެ ޒުވާނުން ކޮންމެ ދުވަހަކު ސިނގިރޭޓް ބޯ މީހުންނަށް ބަދަލުވިއެވެ.
ފުލުހުން ހޯދި ވޭޕާއި ސިނގިރޭޓު: މާލޭގެ ދެ ގެއަކުން ގިނަ އަދަދެއްގެ ވޭޕް ފެނިފައިވޭ -- ފޮޓޯ/ ފުލުހުން
އެ ދުވަސްވަރު ކެނެޑާގައި ކުރި ދިރާސާތައް ދައްކާގޮތުގައި ސިނގިރޭޓުގެ އަގު އެއް އިންސައްތަ ދަށްވި ކޮންމެ ފަހަރަކު، ޒުވާނުން ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މިންވަރު ގާތްގަނޑަކަށް އެއް އިންސައްތަ އިތުރުވިއެވެ. މީގެ ދިގުމުއްދަތުގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ، ކެންސަރާއި، ހިތުގެ ބަލިތަކާއި، ނޭވާލާ ނިޒާމުގެ ބަލިތައް ފަދަ ދުންފަތާ ގުޅުންހުރި ބަލިތަކަށް ފަރުވާކުރުމަށް ކެނެޑާއިން އެތައް ބިލިއަން ޑޮލަރެއް ޚަރަދުކުރަން ޖެހުމެވެ.
ޓެކްސް ކުޑަކުރުމަށް ތާއީދުކުރާ ދިވެހި ސަރުކާރުގެ އޮފިޝަލުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، މި ބަދަލުގެ މައިގަނޑު މަގުސަދަކީ ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރުން އިތުރުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ކަޅުބާޒާރުގެ ވިޔަފާރި ހުއްޓުވުމެވެ. ނަމަވެސް، ގިނަ އިގުތިސާދީ މާހިރުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ކަޅުބާޒާރުގެ މައްސަލައަކީ ޓެކްސްގެ މައްސަލައަކަށްވުރެ ބޮޑަށް ގާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމުގެ މައްސަލައެކެވެ.
ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތު ޖަމިއްޔާގެ ފްރޭމްވޯކް ކޮންވެންޝަން އޮން ޓޮބޭކޯ ކޮންޓްރޯލްގައި ބާރުއަޅާފައިވަނީ، ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ކުރެވޭ ދުންފަތުގެ ވިޔަފާރި ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ބޯޑަރު ސެކިއުރިޓީ ވަރުގަދަކުރުމާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ބެލުންތައް ހަރުދަނާކުރުމާއި، ޓްރެކް އެންޑް ޓްރޭސް ނިޒާމުތައް ގާއިމުކުރުމާއި، ކަޅުބާޒާރުގައި ވިޔަފާރިކުރާ ފަރާތްތަކަށް ދެވޭ އަދަބުތައް ހަރުކަށިކުރުމަށެވެ. އޮސްޓްރޭލިއާ، ނިއުޒީލެންޑް އަދި އިނގިރޭސިވިލާތް ފަދަ ގައުމުތަކުން ވަނީ ދުންފަތުގެ ޓެކްސް ބޮޑުކޮށް ހިފެހެއްޓުމާއެކު، ގާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމުގެ ނިޒާމުތައް ވަރުގަދަކޮށްގެން ކަޅުބާޒާރުގެ ވިޔަފާރި ކާމިޔާބުކަމާއެކު މަދުކޮށްފައެވެ.
އާންމު ސިއްހަތުގެ ތަޖުރިބާކާރުން އިންޒާރުދެއްވާ ގޮތުގައި، ކަޅުބާޒާރުގައި ވިޔަފާރިކުރާ ފަރާތްތަކާ ވާދަކުރުމަށް ޓަކައި ޓެކްސް ކުޑަކުރުމަކީ ނުރައްކާތެރި އާދައެއް ފެށުމަށް މަގުފަހިވާނެ ކަމެކެވެ. ސަބަބަކީ، އޭގެ ސަބަބުން ޖިނާއީ އަމަލުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ގައުމީ ސިޔާސަތުތައް ބަދަލުކުރުމަށް ސަރުކާރުތަކަށް މަޖުބޫރުވެ، ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އުޅޭ ފަރާތްތަކަށް ހިތްވަރު ލިބިގެންދާތީއެވެ. ޓެކްސް ކުޑަކުރުމުން ގަވާއިދާ އެއްގޮތަށް އެތެރެކުރާ މިންވަރު އިތުރުވި ނަމަވެސް، ވިކޭ ކޮންމެ ސިނގިރޭޓަކުން ދައުލަތަށް ލިބޭ ޓެކްސްގެ އާމްދަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވާނެއެވެ. ހަމައެއާއެކު، ރީޓެއިލް އަގުތައް ދަށްވުމުން، ޚާއްސަކޮށް ޒުވާނުންނާއި އާމްދަނީ މަދު މީހުންގެ މެދުގައި ދުންފަތް ބޭނުންކުރާ މިންވަރު އިތުރުވެގެންދާނެއެވެ.
މިހާރު ދިވެހި ސަރުކާރުން ފަށާފައިވާ މަޝްވަރާއާއެކު، ރާއްޖޭގައި ދުންފަތް ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ މުސްތަގުބަލާމެދު ވަނީ ބޮޑު ބަހުސެއް ފެށިފައެވެ. ޑިއުޓީ ކުޑަކުރުމަށް ތާއީދުކުރާ ފަރާތްތަކުން ދެކޭ ގޮތުގައި މިއީ ފުޅާވަމުންދާ ކަޅުބާޒާރާއި ދަށްވަމުންދާ ކަސްޓަމްސް އާމްދަނީއަށް އޮތް އަމަލީ ހައްލެކެވެ. ނަމަވެސް ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން ދެކޭ ގޮތުގައި މިއީ އިލްމީ ހެކިތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ އާންމު ސިއްހަތުގެ ސިޔާސަތުން ފަހަތަށް ޖެހުމެކެވެ.
ބައިނަލްއަގުވާމީ ތަޖުރިބާއިން އެނގޭ ގޮތުގައި، ކަޅުބާޒާރުގެ މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަށް ޓެކްސް ކުޑަކުރާ ގައުމުތަކުގައި ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މިންވަރު އިތުރުވެ، ދިގުމުއްދަތުގައި ސިއްހީ ފަރުވާއަށް ކުރަންޖެހޭ ޚަރަދު ބޮޑުވެއެވެ. ސިނގިރޭޓެއްގެ ޑިއުޓީ އަށް ރުފިޔާއިން ހަތަރު ރުފިޔާއަށް ކުޑަކުރުމާމެދު ސަރުކާރުން މިހާރު މަޝްވަރާކުރަމުންދާއިރު، މި ބަދަލު ގެނައުމަށްޓަކައި ގާނޫނަށް ގެންނަންޖެހޭ އިސްލާހުތައް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅުމާމެދު ގޮތެއް ނިންމުން އޮތީ ކުރިއަށެވެ.